სინათლის პედაგოგიკა

1. ბავშვი — ღმერთია

ბავშვი ღმერთია. ჩვენ ბავშვისთვის ვცხოვრობთ. ბავშვი კი იმისთვის ცხოვრობს, რომ იცხოვროს. ჩვენი ამოცანაა, ყველაფერი გავაკეთოთ იმისთვის, რომ ბავშვმა იცხოვროს, დავეხმაროთ ფეხზე დადგომაში, დავეხმაროთ, რომ საკუთარი თავი იყოს.

ბავშვი დამოუკიდებელი პიროვნებაა თავისი სურვილებით, საჭიროებებით, მიდრეკილებებით, შეხედულებებით, გრძნობებითა და საკუთარი შინაგანი სამყაროთი.

ბავშვი ხელშეუხებელია. ბავშვისთვის ცენტრი თავად ის არის. ამიტომ ჩვენ მისთვის უნდა ვიცხოვროთ და ვიმუშაოთ და არა იმის მიხედვით, რა არის მოსახერხებელი ზრდასრულისთვის, რა უნდა ზრდასრულს ან იმიტომ, რომ ვიღაცამ თქვა — ასეა საჭირო.

ჩვენ ვალდებული ვართ, გვიყვარდეს ბავშვი. მის აზრს მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს. მის გრძნობებს მნიშვნელობა აქვს.

ბავშვის საჭიროებებსა და სურვილებს პატივი უნდა ვცეთ არა ისე, როგორც ჩვენ, ზრდასრულებს, გვესმის ისინი, არამედ ისე, როგორც თავად ბავშვი ხედავს და განიცდის მათ. ჩვენ მუდმივად უნდა ვუსვამდეთ საკუთარ თავს კითხვას: „როგორ გავაკეთოთ ისე, რომ კარგი იყოს ბავშვისთვის და არა ჩემთვის, ზრდასრულისთვის?“

ჩვენ უნდა განვავითაროთ ის თვისებები, რომლებიც ბავშვს უკვე აქვს, მისი უნარები, ინტერესები, მიდრეკილებები და მისი საკუთარი პიროვნება, და არა ვეცადოთ, მისგან ისეთი ადამიანი შევქმნათ, როგორიც ზრდასრულებს უნდათ, რომ იყოს.

ბავშვთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებისას მისი აზრი გათვალისწინებული უნდა იყოს. წახალისებული უნდა იყოს ბავშვთან საუბარი, რათა გავიგოთ მისი აზრი ამა თუ იმ საკითხზე, გავიგოთ, რა უნდა მას, როგორ უნდა თავისი ცხოვრების გავლა, ვინ უნდა, რომ იყოს.

ბავშვი არც მონაა, არც მორჩილი არსება და არც მასალა, რომლისგანაც ზრდასრულს უფლება აქვს, რაც მოესურვება, ის გამოძერწოს. ავტორიტარული ფორმულა „გაჩუმდი და გააკეთე, რასაც გეუბნებიან“ დაუშვებელია. პატარა არსების ძალით დამორჩილება სხვა ადამიანის ბრძანებებისთვის სხვა არაფერია, თუ არა ღმერთზე ძალადობა.

2. შინაგანი სამყარო ცოდნაზე უფრო მნიშვნელოვანია

მთავარია სინათლე ბავშვში — რომ ბავშვს თვალები უბრწყინავდეს.

ბავშვისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია, რომ უყვარდეთ, რომ ვინმეს სჭირდებოდეს, რომ ვინმეს ესმოდეს მისი, რომ გვერდით ჰყავდეს ადამიანები, რომლებთანაც შეუძლია მივიდეს, მოუყვეს, რაღაც გაუზიაროს. ურთიერთობები მშობლებთან, მეგობრებთან, სხვა ბავშვებთან, პირადი ურთიერთობები — პიროვნების საფუძველია.

არავის რომ არ სჭირდები, ადამიანური ცხოვრების ერთ-ერთი უმძიმესი უბედურებაა. როცა ბავშვი გრძნობს, რომ არც სხვა ბავშვებს და არც ზრდასრულებს არ სჭირდებათ, ამან შეიძლება მისი შინაგანი ცხოვრება პარალიზებული გახადოს, სული დაუმახინჯოს, მიიყვანოს მდგომარეობამდე, როცა აღარ იცის, როგორ იცხოვროს, ან აღარ უნდა ცხოვრება. ამიტომ სკოლისა და მასწავლებლის პირველი ამოცანაა ბავშვების შინაგან სამყაროზე ზრუნვა: დაეხმარონ მათ მეგობრების პოვნაში, საკუთარ გრძნობებში გარკვევაში, საკუთარი თავის გამოხატვაში, საკუთარი თავისა და სხვა ადამიანების გაგებაში. და მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება ვისაუბროთ წიგნებზე, ისტორიაზე, კულტურაზე, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებსა და ყველაფერ დანარჩენზე. ზრდასრულებმა უნდა იკითხონ: „რა აქვს ბავშვს გულში? სტკივა? მარტოა? ჰყავს მეგობრები? გრძნობს, რომ ვინმეს სჭირდება? თავისუფალია? შეუძლია საკუთარი აზრის დაცვა?“

სკოლა ბავშვებით უნდა იყოს დაკავებული და არა ბავშვებზე დაწერილი ანგარიშებით!

3. სწავლა გამოცდილებით, ინტერესითა და განცდით

ცოდნა ადამიანის სამყაროში უშუალოდ განცდილი გამოცდილებით უნდა შემოვიდეს: ინტერესით, თამაშით, ცნობისმოყვარეობით, შეჯიბრებით, სხვასთან ურთიერთობით. ბავშვმა არა მხოლოდ უნდა მოისმინოს ან წაიკითხოს რაღაც. მან უნდა ნახოს, სცადოს, გააკეთოს, გამოიკვლიოს, შეადაროს, განიხილოს, საკუთარი ხელით რაღაც შექმნას, ითამაშოს, შეამოწმოს — ერთი სიტყვით, თავად გამოსცადოს. ჩვენ ყველანაირად ვახალისებთ ერთობლივ საქმიანობას, გამოცანებს, გადაუჭრელ პრობლემებს, კითხვებს, რომლებზეც ჯერ მზა პასუხი არ არსებობს, თამაშებს, კვლევებს, ექსპერიმენტებს, საკუთარი ხელით რაღაცის შექმნას.

ბავშვებთან საინტერესო გაკვეთილები უნდა ჩავატაროთ. ცოდნა ადამიანს თავში ძალით არ უნდა ჩავუტენოთ. მუქარით, დამცირებითა და ყვირილით ცოდნა ადამიანის ნაწილად არ იქცევა. ის მხოლოდ იმისთვის შედის, რომ რაც შეიძლება მალე ისევ გამოვიდეს.

ინტერესი სწავლის ერთ-ერთი მთავარი გზაა. ბავშვს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა, გამოიკვლიოს ნამდვილი სამყარო და არა მხოლოდ ზრდასრულისგან მზა ფორმულები გაიმეოროს. ბავშვს უნდა დავეხმაროთ, რომ ხედავდეს, აკვირდებოდეს, კითხვებს სვამდეს, პასუხებს ეძებდეს, ეჭვი ეპარებოდეს და დასკვნებს აკეთებდეს — უვითარდებოდეს დამოუკიდებელი აზროვნება.

4. ნიშნები განათლების მიზანი არ არის

სწავლის პროცესში ნიშნები არ უნდა არსებობდეს! არა მხოლოდ სკოლაში — საერთოდ სწავლების პროცესში. ნიშანი ძალიან ხშირად ბავშვის კონტროლის მექანიზმად და საშუალებად იქცევა, რომ ბავშვი აიძულოს, დაკავდეს იმით, რაც მისთვის საინტერესო ვერ გახდა.

ბავშვისადმი დამოკიდებულება მის სასწავლო წარმატებებზე არ უნდა იყოს დამოკიდებული. ადამიანი ათიანით უკეთესი და ორიანით უარესი არ ხდება. ნიშნებს ბავშვის ბედნიერებასთან არაფერი აქვს საერთო. მაგრამ ისინი შეიძლება გახდეს სტრესის, დამცირების, შიშისა და ფსიქოლოგიური ტრავმის წყარო.

საგანმანათლებლო პროექტს, რომელიც შევქმენი, „ორიანი“ ჰქვია. ეს სახელი იმიტომ დავარქვი, რომ მშობლების, პედაგოგებისა და ყველა ზრდასრულის ყურადღება მიმექცია იმაზე, რომ შეფასების ფენომენი და ბავშვისადმი დამოკიდებულება მისი სასკოლო წარმატებების მიხედვით ახალგაზრდებში თვითმკვლელობის შემთხვევებს იწვევს და ფსიქიკაზე დამთრგუნველ, სტრესულ, უარყოფით გავლენას ახდენს.

ბავშვები კარგებად და ცუდებად არ უნდა დავყოთ იმის მიხედვით, რამდენად წარმატებით ასრულებენ ისინი ზრდასრულების მიერ მიცემულ დავალებებს. ბავშვის შეფასების სისტემა კი არ უნდა შევქმნათ, არამედ მხარდაჭერის, მოტივაციისა და განვითარების წახალისების სისტემა. ბავშვი ჩვენთან იმისთვის არ მოდის, რომ გავზომოთ და სხვებს შორის თავისი ადგილი მივუჩინოთ, არამედ სინათლისთვის, თავისუფლებისთვის, სიყვარულისთვის.

5. ბავშვზე ძალადობა და მისი დამცირება დაუშვებელია

ფიზიკური დასჯა კატეგორიულად დაუშვებელია.

ბავშვთან დამამცირებელი ფორმით მოპყრობა კატეგორიულად დაუშვებელია. ბავშვს არ უნდა ვუყვიროთ. ზრდასრულმა ბავშვზე საკუთარი ბრაზი არ უნდა გადმოანთხიოს. არ შეიძლება მისი დამცირება, დაშინება, მისი ნების გატეხვა, მასთან ისე მოქცევა, თითქოს მონა ან მორჩილი არსება იყოს, რომელიც ვალდებულია ზრდასრულის ბრძანებები უსიტყვოდ შეასრულოს. ბავშვს თავისი ხმა აქვს. ზრდასრულებს არ აქვთ უფლება, ბავშვებს ხმა წაართვან.

ბავშვებსა და მოზარდებზე ფსიქოლოგიური და ემოციური ძალადობაც ძალადობაა. ის შეიძლება გამოიხატებოდეს ყვირილსა და დაშინებაში: „გაჩუმდი და გააკეთე, რაც გითხრეს“; შეურაცხყოფასა და დამცირებაში: „სულელი ხარ“; სიყვარულისა და სიახლოვის დაკარგვით დამუქრებაში: „თუ ასე მოიქცევი, აღარ მეყვარები“; გრძნობების გაუფასურებაში: „ტირილს მორჩი“, „შენ საერთოდ რა პრობლემები შეიძლება გქონდეს?“; ბავშვისთვის იმის ჩაგონებაში, რომ ის არავის სჭირდება: „შენგან მარტო პრობლემებია“; დანაშაულის გრძნობის თავს მოხვევაში: „შენთვის ყველაფერს ვაკეთებთ, შენ კი ასე გვიხდი სამაგიეროს“; სხვებთან შედარებით დამცირებაში: „შენს დას შეხედე — ნორმალური ბავშვია, შენ კი რა ხარ?“; დასჯის მიზნით იგნორირებაში: „ჩემთვის ახლა არ არსებობ“; ბავშვის საკუთარი აზრისა და ნების ჩახშობაში: „შენი აზრი არავის უკითხავს“, „სანამ ჩემს სახლში ცხოვრობ, იმას გააკეთებ, რასაც მე გეტყვი“; პირად ცხოვრებაში შეჭრაში: „ჩემგან საიდუმლოები არ უნდა გქონდეს“; შიშების, გარეგნობის, გრძნობების ან პირადი ურთიერთობების დაცინვაში: „შენს ასაკში რა სიყვარულია საერთოდ?“; საჯარო დამცირებაში: „ყველამ ნახეთ, ისევ მარტო შენ არაფერი გაგიკეთებია“.

ძალადობას აღზრდით ვერ გაამართლებ. დამცირებას ბავშვის მომავალზე ზრუნვით ვერ გაამართლებ. ყვირილს ვერ გაამართლებ იმით, რომ ზრდასრული დაიღალა. იძულებას ვერ გაამართლებ სიტყვებით „ასე უკეთესი იქნება“. თუ ბავშვსა და ზრდასრულს შორის კონფლიქტი წარმოიშვა, ზრდასრულის ამოცანაა არა ბავშვის დამორჩილება, არამედ იმის გაგება, რა ხდება, მასთან საუბარი, მისი მოსმენა და ისეთი გამოსავლის პოვნა, რომელიც ბავშვს, როგორც ადამიანს, პატივს სცემს.

ბავშვი ადამიანია. მას უნდა, რომ ბედნიერი იყოს. მას უნდა, რომ მისი ესმოდეთ. მას უნდა, რომ უყვარდეთ. მას უნდა მეგობრები ჰყავდეს, ჰქონდეს საკუთარი აზრის უფლება, გრძნობის უფლება, სურვილის უფლება, შეცდომის უფლება და უფლება, იყოს საკუთარი თავი. ბავშვი მონა არ არის. ბავშვი ჩვენი ბედნიერება და სინათლეა. და ყველაფერი უნდა გავაკეთოთ, რომ ბავშვს ცხოვრებაში ყველაფერი კარგად აეწყოს!